TAVZ: ‘ECEB İTA RA WET CA ESTO? -3-

Article

Derheqê kalıkan u omayişê Tavzıjan mı zaf tenan dı qısê kerdo u çımeyan ra me’lumati dayi ari. Ini şexısan seni vato u çımeyan dı seni nusiyayi ma dona humar dı zeycı ca doni cı.

 “Me’lumati tarixi wextanê verinan niresayi ma. Inay ra me’lumato raşt ser ma tengi onceni. Mesela voni ki ‘Şêx Muhammed u ey ra zaf şexısi namdar, seyid u ‘âlimi esti.’ Qezayê Lice ê Diyarbekir dı, (dewa) Hert dı şêxi esti. Solaxan dı familiyayê Malla Ziyaeddin, rına Tavzıjan ra zaf şexısi muhimi esti. Babiyê Heci ‘Usmani Ehmed herbê Orısi dı biyo şehid. Ino herb dı xısusen dewa Nederan ra zaf teni biyi şehid…

Pirıkê mı(rehma Homayi cı sera bo) keyeyê ma ra nameyê 17 babiyan dayi mı nuştış. Guereyê vatışê ey ma Besra ser omeyi Anadoli, vercu (şiyi) Qulpê Diyarbekiri, uca ra zi (şiyi) dewa Eskar gılê koyanê Tavz dı ca gena ma ca dayo xu. Xora Qulp u Tavz tikışta yi. Seba ınay ‘eşira ma ra voni Tavzıji. Wexto ki kalıkê ma omeyo ita hot laci u yo keynaya ey estbi. Ina hikâye ki mı pırikê xu ra dergudıla gueşdari kerdbi badê serran mı Diyarbekir dı yo Zazayo extiyar ra gueşdari kerd ez zaf ‘eceb mendo. Çunki (wırdi hikâyeyi) zêpi bi u bênatê ma dı yo merdumati çin bi. Serranê universita dı xuertêko Zazayanê Aksaray ra mı eyni hikâye şınawıt şaşmendiya ‘esıl o wext ez gureta. Mevac ki uca dı zi eyni hikâye omên vatış. Vatışê tarixnasan ‘Dı qefleyi Zazayi ki Deylem ra vecayi u zıme u veroc ra şiyi Anadoli’ u (ına hikâye) yobinan zaf depışeni.”[1]

 “’Âlimi Tavz voni, nameyê babiyo verin Şêx Şerafeddin o. Ma ıno hına şınawıto. Voni yo şecere esto, mı bı xu ıno şecere nidiya. Ma gêrayi cı, ma nidi. Bena ki Şêx Şerafeddin vercu şiyo dewa Hert ınê Diyarbekiri u uca ra omeyo Tavz. Bena ki ıno Şêx Şerafeddin raşt a raşt Besra ra omeyo. Eger Şêx Şerafeddin raşt a raşt kalıkê mayo ki Besra ra omeyo bena ki oladi ey omeyi dewa Hert ınê Diyarbekiri. U dewa Hert ra vıla biyi. Babiyo verin ki Besra(‘Erebistan) ra omeyo ‘Erebki qalkerdên; labelê ıno melmeket dı coyi ‘Erebki qısey nikerdên. Ê zi wext ra biyi Zaza. Wexta ki telimi yo zıwan çin bo dew ra dew lehçeyi ciya vecêni; ıno zi bitelimi ra beno.  Rıdê bitelimi ra bena ki yo nasname vind bo.

Xora wexto veri idarı pê cıt u dıwar biyen. Kalıkê ma verin pê cıt u dıwar idarı kerdên. Xora o wext inan ki de’wayê miri u ağati kerdên Şêx Şerafeddin dı beni niyar u ey ri qerez keni. Hot laci Şêxi estbi u ıni zewıcıyayibi. Qerezkari lacanê ey kışeni. Mêriko extiyar, veyvan u ciniya xu geno agêreno Besra. Her laci ra yo olad estbi. Ini şeş laci u yo keyna yê. Tuerni destê piriki xu dı beni pil. Çı wext ıni beni pil, museni ki babiyi inan kışiyayi. Mergê piriki ra pê tuerni agêyrayiş ser qerar geni. Hewna şeş laci u keyna hetê Hert kuweni rayır. Ini pili ma cayo ki ma eyro tera voni Eskar u Şegan bênateyê inan dı runeni. U peyni dı ıni bırayi erzeni dewa Cığsi ınê Qulp ser u heyfê xu geni.

Xora biyê ınay yona riwayet esto. Ino riwayet guerı imkananê o wexti dı yo qısım insanan zaf tada u zulım kerdo Seyidan. Rına ıno çarçewa dı Xelifeyê o wexti heqeret kerdo seyidan. Yeno vatış, seba ınay ê zi tepiya ageyri omeyi Tavz. Aha ıno sebep ra qıji biyi vılayi. Xısusen qezayê Hezroyi ê Diyarbekiri u dewa Hert ra her het ra vilabiyi. Muş u Lice u her teraf dı zaf hira yo familiya u zaf hira yo qebila ya.

Ino xısus ser Tavzıjan zaf cayan dı tewafuqen zobina merduman ra şınawıto ki ‘Ey Seyid i.’ Mavac, ‘Ebdullah Çeliker eka Mersin dı cuyeno u weşo şıma eşkeni şiyi ey ra pers bıkeri. Ey mı ri hına yo hediseyê xu ra behs kerd. Ey mı ri hına behs kerd:

“Enqera dı mektebo ki mı tede mıdurti kerdên qey teftişi mufetişi omeyi. Mufetişan çı weşt teftişê xu qedina mı ê qey werdışê çay berdi wuadeyê mıduri. Mufetiş, mı ra persa va: ‘Tı ça ra yi?’ Mı zi va: ‘Ez Çolig ra yo.’ Dıma mı ra va: ‘Şıma komci qebila ra yi? Wext ey ınay va, mı ey ra persa: ‘Tı, familiyayanê Çoligi şınasneni?’ Mufetiş va: ‘Erê, ez şınasneno, mı ıno mewzu ser zaf xebat kerdo.’ Mı zi seni ku va ‘Ez Tavzıj o.’ cad wırışt pay u va: ‘Wıllê, şıma Seyid i!’ Mı va: ‘Tı ınay çara zoni?’ Ey zêd çik niva; labelê ına va: ‘Mı derheqê ına mesela dı zaf xebat kerda u Seyidi şıma ser şupheya mı çin a.’

Ez yo misalo dıyın bıdi şıma; Eka rına ‘Usmaniye dı eger ez xelat niyo eka biyo şaristan vercu besteyê Adana bi. Uca dı yo heciyê ma cuyeno, ıno xuertiya xu dı şiyo Siirt uca dı yo keyeyê diyo. Ino vono çıkes şexısanê o keye ver nimeşiyên ya kıştê inan dı ya zi inan dıma şiyên. Wı yo wext ra pê şıno şexısanê ıno keyeyi vineno u perseno ‘Şıma çara biyi Seyid?’ Şexısi o keyeyi hına cewap doni:

‘Kalıkanê ma ıni ‘erdan dı cıt kerdên u heywani weye kerdên. Dıma bênateyê inan u tıkê merduman dı problemi vıraziyeni u hot qıci kalıki ma qetl beni, kışıyeni. Dıma ıno kaliki ma ra şeş laci u yo keynayi tuerni moneni. Ê, ıni ‘erdan dı beni vıla. Aha kuekê ma reseno ê şeş lacan ra yoyi.’

Ino zi (Seyidiya Tavzıjan ser) yo delilo ki ma ver do.[2]

Şêx Şerafeddin, tuernê Şêx Heseni yo. Wext Şêx Hesen Besra ra yeno Musul hot laci ey xuerti bıbi. Ini (qıci) zewıciyaye yi. Şêx Hesen inan ra vono: “Bıoni, hına aver şiyên, belka şıma ra yo feyde reseno insanan.” Ini yeni Diyarbakır ra (dewa) Çıxsi. Uca dı Ermeniyi inan şehid keni. Cayo ki (tede) şehid biyi Xırabayê Şehidan o. Ini hot bırayi uca dı şehid beni. Şêx Hesen, Musul ra bınê ıno heta yeno. Tuerni ey ya zi tuernanê tuerni beni pil. Ini şınaweni, pirika xu ra şınaweni ‘babiyê inan biyi şehid.’ Ini qıci aponê yobinani. Şeş laci u yo keynaya. Ini voni:

“Ma heyfê babiyanê xu geni.”

Yeni dewa Çıxsi ınê Qulp. Uca dı duri ra temaşa keni. Uca dı yo şone esto. Şoneyê Ermeniyan o. Heywanan beno çerineno. Ini ıno şoneyi vineni. Şon o yani şew a. Ino şone yeno cayê yın u ıno şone vono: ‘Şıma kom i?’

Yı vercu nivoni. Bınêk nata weta qısê keni. şone vono: “Ez biyo Bısılmone”.

Ini, pê inon nikeni. Wı wono:

“Şıma itya vınderi ez şıno hot heb örgeno ano u ıni heywanan teslim keno u yeno.”

Ini cayê xu bedılneni u xu nımneni. Voni, belka dom a. Şone, şıno axir işa ra pê vecêno yeno. Şone, ıni şeş bırayan nivineno. Nata weta onêno. Ini dezayi onêni şone raşt vono. Voni.

“ Ma hê ita de, bi!” Şone yeno, vono:

“Sıba Kıri yo(Pazar). Ini şıni kilise(dêr) ibadet keni. Ma bıran mıran doni ari u fekê kilise dı fineni ta wa zere bıkuwero bınê duyi.”

Ini (o sıbayer) hına keni. Ermeniyi du ver rameni. Ini Ermeniyan noni kalmeyan ver. Ê ki mıreni ê ki remeni. Çıxsi Ermeniyan ra geni. Ê ki nimıreni bar keni şini. Şêx Heseni zi wext ra pê şıno dewa Dêrxus(Dibek). Uca dı ıni qıci zewıciyeni, cıri oladi beni u beni zêd. Qıci Şêx Şerefi çin i.

Ini şeş bırayan ra yo hetê Ruecvete Wan şıno. Nameyê ıni Seyid Husen o. Ino vercu şıno Wan Başkale. Şêx Şeref şıno Tavz. Ez nameyê ê çar bırayan nizono. Yok, şıno Yenı(Hani) qezaya Diyarbekiri. Şêxi Yenıyi ıni ra yi. Yok şıno Lice. Mir u Beganê Lice ra yo qısım ını ra yi. Sulaleyê inan voni ‘Eşireta Zurxe. Yo zi ma voni ‘Badinan’ Şıno hetê Qulp, uca dı yo dew esta nameyê ay Hert a. Yo zi ma voni ‘Şêx Meyrani’. Şıno uca dı ca dono xu.

Şêx Şeref zi yeno Tavz. Şêx Şeraffedin ra qıci çin i. ‘Ebdullah, o şoneyê Ermeniyan. Nameyê ey bedılneni keni ‘Ebdullah. A derdkeyna ıno ‘Ebdullahi dı zewıcneni. Tera voni:

“Tu zi Şêx Şeref dı şiyero. Wı extiyarê ma yo.”

Ini piya yeni Tavz. Yeni Şegan. Vercu nawerê Şegan gem bıbi. Ini Şegan dı ca doni xu. Bênate ra serri şıni. Qıci ‘Ebdullahi beni u ıni qıci beni pil, hıni bınêk rehet qısê keni u çi mi keni. Ruecêk Xonıma Şêx Şerefi vecêna teber, yena fekê beri onêna qıci ‘Ebdullahi yo cacim(kilim) ser mınaqeşa keni. O vono; ‘Ina ınê mın a, o bin von ınê mın a.’ U hê yobinan dır çi keni. Ina xu xu kariyena u vona: ‘Ini zoni qıci ma çin i, ıni bımıri her çi ma ri moneno.’ Şêx Şeref yeno, ına Şêx Şerefi ra vona: “Ez, tu zewıcneno.” Şêx Şeref vono:

“Ma omeyi hotey heştey serr ez hema newe zewıciyeno. Ez nizewıciyeno.”

Ciniya ey vona ‘Wılle, ez tu zewıcnena.’ Vono, ‘Emo yemo meker.’ A vona, ‘Nê!’ U ciniya ey zi yo ewliyaya namdar a. Nışena astuerê xu yena Ginc, yena hêt Qela. Uca dı yo dew esta nameyê a dew Ginc a. Uca dı yo mire esto, begleran ra. O mir, eslê xu ‘Ebbasi yo. Çunki ıni Hz. Husen ra yi, wı(mir) Hz. Ebbasi ra yo. Ina cini, xu dır (yo keyna) ana. Ana Şêx Şerefi dır zewıcnena. Şêx Şerefi ri yo qıc beno. Şêx Şeref extiyar o. Nameyê ey zi Şerafeddin nono pawa. Wext Şêx şeref wefat keno, Şerafeddin hema qıckêk o, şeş hot serri yo.

Mireyê Ginci (yeno) Şêx Şerafeddin beno xu het. Şêx Şeraffeddin uca dı beno pil. Hetê Muşi dı yo dew dı ca dono xu. Wareyê Şerefddin esti ya vercu Şêx Şeraffeddin şıno ıni wareyan. Nameyê ey o dayo uca; labelê kes nivono o wo. Şêx Şeraffedin, çar qıci ey esti. Şêx Şerafeddin se serr hin soponcas serr ‘emır kerdo hemı teber dı. ‘Ebdullah, Tavz dı moneno. Ino bênate dı qıci ‘Ebdullahi beni pil, ‘Ebdullah mıreno. Qıci ey Tavz dı mukim beni. Şêx Şerafeddin yo dewa Muşi esta Mexakum, uca dı wefat keno. Qebra ey ha uca dı. Çar laci ey zewıciyeni. Ini lacan ra yoyi ri qıci nibeni. Yo Şêx Gulmir o, şıno Xılbaşan. O bin Şêx Nasır şıno Eskar. Yona Hesen, şıno Momedan. Hesen, wendıbı la şêx niyo. Şêx Mamed tuernê Heseni yo. Şêx Mamed esto ya tuernê ey o. Hına Tavz dı ca doni xu. Eka Hz. ‘Eli ra heta Şêx Heseni çarês(14) babi yi. Şêx Hesen çarêsın o. Bênateyê Şêx Hesen u tuernanê ey dı ê babiyê ki biyi şehid ez nameyê inan nizono. Çunki şecera çin a, ay ra ez nameyê inan nizono. Ê ki bênate de eger yo yo u dı yi ez inan nizono. Inı zi Hz. Husen ra yi. İmam ‘Eli, Hz. Husen, Zeynel’abidin, Muhammed Baqır, İmam Cafer u babiyo desın İmam ‘Eli… Kerbela dı şehid bı, hına dewom keno yeno.[3]

 



[1] Asmên Bêwayir, “İsmail Söylemez ile söyleşi (Albaz İsmaili de mobet)”, Çıme Pêserokê Zuwan o u Edetê Zazayan, Sayı: 6, Augsburg Zımıstan 20026-2007 s. 22-29

[2] Şemsettin Bulut, İbrahim Bulut İle Röportaj, Tavz Kültür ve Coğrafya Dergisi, C. 1, Sayı: 1, s. 3-4

Ina röportaj, Tırkiya mı tada Zazaki.

[3] Vatoğ: Hüsnü Aydın, Tavzıj o u 75 serre yo. 

Di debarê nivîskar de

Têhev

17

Gotar

Ê Berê TAVZ: ‘ECEB İTA RA WET CA ESTO? -2-
Ê Li Pey TAVZ: ‘ECEB İTA RA WET CA ESTO? -4-

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.