SUREYA QUREYŞİ

Article

 

 

لِا۪يلَافِ قُرَيْشٍۙ ﴿1﴾ ا۪يلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَآءِ وَالصَّيْفِۚ ﴿2﴾

 فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَيْتِۙ ﴿3﴾ اَلَّذ۪يٓ اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَاٰمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ﴿4﴾

 

Pê nomeyê Homayo Rehman û Rehimi (ma dest pê wendiş keni).

1-      Semedê ay ki Homeyi emin (u tihet biyayiş) nesibê Qureyş kerdo

2-      A eminiya ki rayvaniya zımıstan u aminan dı dawa yin.

3-      Wa ey zi hıni wayirê ıno keye ri ibadet bıkerên

4-      O (wayir) ki ey weyşani ra kerdi mırd u her ters ver emoni dawa enan.

Ina sure, Mekke dı omiya war u çar ayet a. Qureyş, yo qebilaya pil a. Qebilaya peyğamberi ma Keyeyê Haşimi zi ına qebila ra yê.

Ina sure, guereyê rezkerdışi Qurani sureya 106. u nazil biyayişa xu sureya 29. a.

Ina sure dı ê ni’metê ki (ha ticaret, ha weşi, ha raywaniya rehet ra) Homeyi dabi Qureyşıjan ra behs esto. İta dı diqet onciyeno muhimiya şıkıri u ewditiya Homeyi ri.

1-2. Semedê ay ki Homeyi emin (u tihet biyayiş) nesibê Qureyş kerdo. A eminiya ki rayvaniya zımıstan u aminan dı dawa yin.

  Guerê mena u fomkerdışê ayeta yoyin esena ki ına sure, dewamê sureya Fil a. İzafeya ‘Semedê ay ki’  ra kıfş bena ki ına izafe ra ver yo cumle esta, ına cumle zi hına bena temam:

“Ma Ebrehe u eskerê ey helak kerd. Semedê ınay… wa “ey zi hıni wayirê ıno keye ri ibadet bıkerên!”

Qureyş, miyanê ‘Ereban dı yo qebilaya pil a u peyğamberê ma(s.a.s) zi a qebila ra wo. De’wetê İslami vercu ına qebila ri omeyo u nomeyê ına qebila Quran dı viyereno. Guerê zafêrê alimanê nesebi kalıki Qureyşi Nadr b. Kinâne b. Huzeyme b. Müdrike b. İlyâs b. Mudar b. Nizâr b. Maad b. Adnân o. Hz. Muhammed Qureyşan ra keyeyê Haşimi ra wo. Serdariya qebilaya Qureyşi ser eğleb benatiya keyeyê Haşiman u Umeyyeyan dı yo mucadele biya. Wextê cahilti dı Qureyşıjan estiya Homeyi ri baweri kerdên; labelê enan ibadet u teat dı sanemi Homê ri şerik depıştên. Seba ınay Quran enan pê wesifê ‘muşrikan’ wesıfneno. 

Wextê ki Qur’an serra 610 dı Peyğamberi ma ri nazıl bı qebilaya Qureyşi ra tayın iman ard tayın iman nêard. Zafınê yın verê Peyğamberi ma veciyeyi, ey ri dışmenti kerd u heta tede dı herb zi kerd. Ino tivernayış u leckerdış heta serra 8. ınê hicret dewam kerd. Mekke ına serr kot destê Bısılmanan. Fethê Mekke ra pê Qureyşıjan dışmentiya İslami war verda. İta ra pê qebilaya Qureyşi vılabiyayışê İslami dı tıma safa verın dı esayi.

 ‘Ereban, qebilaya Qureyşi ri hurmet kerdên u qıymet denê yın; çımki qebilaya Qureyşi keyeyê Homêyi Kâbe ri xızımkari kerdên, sereştışê dışmenan ver vındertên, her serr newe yo cıl onten Kâbe ser.   A serra ki Ebrehe qey weşanayışê Kâbe pawa fil u eskeranê xu ome bı Homê pê mırçıkanê Hecehecıki ey helak kerdı bi. Ino tarix ra pê hurmetê qebilayâ Qureyşi çımanê qebilayanê binan dı zêdiya. Sermiyanan, serdaran, ağayan u qıralan qıymet denê Qureyşıjan. Ê qebilayi bini çolan dı seba heramiyan zuari onten, heramiyan verê enan guretên u çekuçolê enan şalınên; labelê kes zi duştê Qureyşıjan nêşiyeni. Seba ınay zi Qureyşıji biters, weşi u reheti ser raywanti kerdên. Ominan hetê wareyanê wenıkan ınê Taif, zımıstan zi hetê mıntıqayanê şilgerm ınê Yemen şiyên. Ino şiyayiş u omiyayiş dı yo qezenco pil kerdên. Tayi karwani Qureyşi reheti ser heta Somali, Habeşistan, Sam, Mısır, Irak u İran şiyên. Çımki, erdê Mekke, nê weyêkerdışê heywanan ri nê zi qey ramıtışi biyeni. Debarê enan zi teyna ticaret bı. Qureyşıjan, wextê Hec dı panayır nêneru. Seba ıni panayıran tuccaran weş yo qezanç kerdên. Rına ıni panayıran dı şairan şiir wendên, xatiban qısêkerdên. Seba ınay edebiyat u kulturê ‘Ereban averşiyên.

3-4.                Wa ey zi hıni wayirê ıno keye ri ibadet bıkerên! O (wayir) ki ey weyşani ra kerdi mırd u her ters ver emoni dawa enan.

Homa, ına sure dı hemınê ıni nimetan ano qureyşıjan vir u xısusen Kâbe misal dano u ferman keno: “Wa ey zi hıni wayirê ıno keye ri ibadet bıkerên!”

Gırawê ‘Ereb dı hişê dewlet u hukumferma yo sistem zi çinı bi, cuyayê Qebila estı bı. Ino rıd ra miyanê qebilayan dı yo baweri çinı bi; labelê Mekke erdê Qureyşan seba kabe cayêko eminı bı. Ina emini İbrahim (a.s) ra estı bi; çımki Homeyi erdê Mekke ‘mıntıqaya Harem’[1] hesıbna u ilan kerd. Seba ınay Mekke u Kâbe tıma sereştışê dışmenan ra pawiyawa.

Kâbe, qey insanan yo nimetêka pil a. Çımki Kâbe, keyeyê Homeyi ser yo misal a. Homa, hurmetê Kâbe ser yo ayetı dı vono: “Gelo yin ra nêeseno ki ma (Şaristanê enan Mekke) kerdo cayêko heram (emin u hurmetın) u dormalê yın dı insani hê gar ani yobinan ser? Gelo ê hema zi batıl ri baweri ani u ni’metanê Homeyi inkâr keni?” (Sureya ‘Enkebut, ayeta 67.)

Rına Hz. İbrahim, qey şaristanê Mekke duaya bereket kerdı bi.[2] Mekke, bıbi merkeza tucareti. Seba ına dua tuccaran mıntıqayanê binan ra zerzewat, feki u zobina wer ardên ita dı rutên. Şarê Mekke zi pê guretışê ıni çiyan ixtiyacê xu diyen. Homa zi, ına sure dı Qureyş ra qey nimetan şıkır u ibadet wazeno.

 



[1] A mıntıqaya ki hurmetê ay esto. A mıntıqa dı qala tal, zerr şıktış, gûn rıjnayış u leckerdış heram o.

[2] Bıonên sureya İbrahim ayeta 37.

Di debarê nivîskar de

Têhev

12

Gotar

Yusuf Arîfoğlu

Ê Berê SUREYA FİL
Ê Li Pey

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.