ئەم هاي ژخوە نەمان ئو مە ڕيعايەتا تەدبيران نەكر

Article

 

هەڤپەيڤينا جڤاكا كوردان بسەيدايێ بَدِيعُ الزَّماَنْڕَه: ڕەچەتا كوردان

بسم الله الرحمن الرحيم

س: - ﴿ئەم تشتني نەباش دبهيزن. بتايبەت ژي ژ غەريمسلمان... مەسەلا تێ گۆتن كو قيزەك مسلمانا ڕەڤاندنە، لفلاندەرێ وها چێبويە، لجهێ دن وها چێبويە. چێبويە، چێبويە، چێبويە.﴾

ج: - ﴿بەلێ، مخابن، دەولەتكي كو هێ نوبە ئو شۆليبە ئو مللەتكي كو جاهل و پەريشان بە تێدە دەركەتنا تشتێ وها پيسو نە قەنج وەكهاوێ كو زەروريە. (دناڤ ڤان شەرطو مەرجێن مەنفي دە تشتێن نەقەنج تو بكي نەكي وێ چێ ببن)﴾

﴿ددەورا بەرێدە تشتێ هێ خەرابتر هەبون لێ وە نەدديت. لێ ئانها وان تشتان تێن ديتن. دەردكي كو وەرە ديتن تەداويا وي ڕحەتە. هەم ئەڤژي هەيە: وەك دەولەتێ مەثلا دتشتێن مەزندە ديتنا قصوران بتنێ ژي نەخوەشيە. بجەربەزەتيێ، ياني كو مەرەڤ عەقلێ خوە دتشتێن نە قەنجدە بخەبتينە، هەم مرڤ دخاپە هەم ژي غەيري مەرڤ دخاپن.﴾

﴿طەبيعەتێ جەربەزەتيێ ئەڤە: نەقەنجيێ وەكهاوێ كو چێچكا دكە (زێدە دبە) ددە نيشاندان ئو بسەر قەنجيێ دكەڤە. مەثلا؛ جەربەزەيێ كو عەقلێ خوە دنەقەنجيێ دە دخەبتينە وها بفكرە: هەر فەردەكي ڤێ عەشيرێ بەلغەما كو ڕۆژكێ داڤێژە، دوربونا واني ژهەڤدو دمەكاندە ژهۆلێ ڕاكە ئو وێ بلغەمێ د فەردەكي تەنێدە تەخەيول بكە، ئو فەردێن دن ژي تەڤا لوي قياس بكە ئو بوێ نەظەرێ لوان بنەڕە، وێ دخيالێ دە زلامكي چەوا چێببە؟﴾

﴿يان ژي هەر ئينسانكي دسالكێدە بهنا پيس كو دەردخە، خيال بكە كو ددەقەكێ دە ژ شەخسەكي تەنێ دەركەڤە، وێ دخيالێ دە زلامكي چەوا چێببە؟ كو بڤي هاوي مەرەڤ بفكرە زلامێ ئەول كو بەلغەمێ دەردخە وێ چقاس پنتي بە ئو زلامێ كو بهنێ دەردخە وێ چقاس بهنا پيس ژێ وەرە. حتا كو خيالەن چەعڤێن خوە و پۆزێ خوە بگرە ئو بەر بدەرڤەدە بازدە ژي لۆمە لێ نايێ كرن﴾

﴿كەسێن جەربەزە كارێ واني عەجێب و غەريب ئەڤە. دزەمان و مەكان دە تشتێ كو ژهەڤدو دورن وان دگهينە هەڤ ئو دكە يەك، وەك هاوێ كو لجيكي ئو دزەمانكيدە چێبوبن. بوێ پەردا خوەيا ڕەش لهەر تشتي دنەڕە. حەقيقەتەن كەسێ جەربەزە وەك ماكينا هەمي ئەنواعێ تشتێ غەريبە.﴾

﴿تەدي عاشقێ كو عەقلێ خوە بجەربەزەتي تەڤلهەڤ كريە، د نەزەرا وي دە تەمامێ كائيناتێ كەتيە جەزبا عەشقو مەحەببەتێ، دڕەقسە ئو دكەنە. ديا كو زاڕۆكێ وێ وەفات كريە دنەزەرا وێدە ژي كائينات بحوزنو شينە ئو دگري. ياني هەركەس فێكيێ موناسبێ حالێ خوە ددەهەڤ﴾ لێ ئەڤيا نا بە قياس، نەخاسم ژي د مەسەلێن مزندە وەك دەولەتێ

﴿دڤێدەرێدە ئەزێ ژوەڕە ميثالكي بينم: مثلا زلامكي ژوە ژبۆ كو بگەڕە ئو بهنا خە بەردە هەڕە ناڤ باخچەكي بگولو كوليلك ئو گەلەك خوەشو لهەڤ عەدلاندي، لێ تە دي دوربونا ژ نوقصانيان خاصێ بجەننەتێيە ئو دڤێ عالەما كەونو فەسادێدە دهەر كەمالێدە نوقصانيكي ژي هەيە، دهنك گۆشەيێن ڤي باخچي دە ژي تشتني پيسو گەني هەنە، ددلێ ڤي زلاميدە دەرباسدبە كو هەڕە لوان تشتێن گەني تەنێ بگەڕە ئو بنەڕە، ئو دچە وەڕ دكە. وەك هاوێ كو دوي باخچيدە ئەو تەنێ هەنە، ئيدي دخيالا ويدە ڤان تشتێن گەني مەزن و فرە دبن، ئيدي ڤي باخچي وەك سەلەخانێ ئو وەك سەرگوكي مەزن دبينە، دلێ وي دغەلە، ڤەدڕشە ئو ژور نەفرەت دكەو دڕەڤە﴾

﴿گەلۆ ڤێ خيالا كو حەياتا ئينسان دفەتسينە حيكمەتو مەصلەحەت وێ ژێ ڕازيبە؟﴾

حيكمەت و مەصلەحەت دوحەب خەصلەتێن سەرەكەنە دموعامەلەو كارێن جڤاكيدە كو مەرەڤ بوان عەمەل بكە مەرەڤ ريا ڕاست دبينە. حيكمەت؛ ئەوە كو مەرەڤ هەر تشتي دجيێ ويدە دەينە، حيكمەت بموحاكەما عەقلێ بەشەر چێ دبە. مەصلەحەت ژي ئەوە كو مەرەڤ قەنجيێ تەرجيح بكە لسەر نەقەنجيێ. كەسەكي بعاقل ڕازي نابە كو حەياتا وي بخيالێن جەربەزە لێ ببە ژەحر. ئوستاد دبێژە دسيستەما نو يا دەولەتێدە هنەك تشتێ نەقەنج ژي هەنە، ڤيا ڕاستە، لێ چما هون هەما ڤان تشتێ نەقەنج تەنێ دبينن ئو ئێ قەنج نابينن؟

نەتيجا كار و فكرەكێ دەما زرارێ نەدە مەعنەويات و دنيا مەرەڤ ئەڤيا  حيكمەت و مەصلەحەتە. تشتێ كو دكەڤە پێشيا حيكمەت و مەصلەحەتێ تەعەصوبە، نژادپەرەستيە، دنياپەرەستيە، دوركەتنا ژ مەعنەوياتێ و عەمەلێ صالحە ئو هەر وها... چاڤكانيێن پرسگرێكێن مە ژي تەڤ نەريعايەتكرنا حيكمەت و مەصلەحەتێنە.  

 ﴿كەسێ خوەشك ببينە خوەشك دفكرە، كەسێ خوەشك دفكرە خەونێن خوەش دبينە، كەسێ خەونێن خوەش دبينە ژحەياتا خوە لەززەتێ دستينە﴾

س: - ﴿فەدايێن ئەرمەنيان هەوقاس خەرابي كرن، ئانها ژي ئێ موعتەبەر بونە ئەو. زەحرا وان بچەعڤێ دەرمان لێ تێ نەڕين﴾

ج: - ﴿چمكي خەرابيا وان ئاليكاريا قەنجيێ كر﴾ ياني خەرابيا كو دكرن ظولما دەولەتێ ژ هۆلێ دا ئالي، عەدالەتێ تەجەللي كر، كو ئەو خەرابي نەبونان بەلكي عەدالەتێ ظهور نەكرانا. هون ژي ئيدي ظولمێ بتەركينن.

﴿هەگەر ئەو تەركا تەخريبێ بكن ئەمێ ئيدي بێژن ڤانا نە موفسدن. يان نا، هەگەر ڤانا وان نەقەنجيا نەكربونان وێ ئەو نەخوەشينا وان ڤشاري بمانا ئو وێ زرارا وێ زێدەتر بونا، مەثەلا بوخار دەما كو مەنفەزكێ نەبينە ئو دەرنەكەڤە زەلزەلێ چێدكە.﴾

﴿جارنا ژ خێرێ شەڕ دوەلدە، جارنا ژي ژ شەڕێ خێر دوەلدە. گەلەك كەسێن شەرير، ياني ئێ كو فيعلێ خەراب دكن هەنە ئەو خەرابيێ وان خزمەتێ دكن ژبۆ مەقصەدا كەسێن قەنج، ژبەر ڤێ، ڤان كەسێن خەراب ژي دشەكلێ كەسێن قەنجدە تێن ديتن، ئو وان خەرابيێ واني كو خزمەتا كەسێن قەنج كرنەژي تێن پەسندان. ژبۆ كو تو خانيێ خوە تەعمير بكي تو ڕابي دەست بخەراكرنا وي بكي ئو يەك ژي ژبو دزيێ وەرە ديوارێ تە قول بكە، ڤي كەسێ دز ژ ئاليكي ڤە ئاليكاريا تە دكە. فەقەط وەختا كو تە خانيێ خوە تەعمير كر برا هايا تە ژێ هەبە﴾

مە دخوەست سيستەما ئيستيبدادێ خەرا ببە ئو مەشروطيتا مەشروعە وەرە ئاڤاكرن، ئەرمەنيان ژي دخوەستن ژبۆ ئازاديا دەولەتا خوەيا سەربخو دەولەتا عوثماني خەرابكن، ئەو خەرابيا كو وان دوان ڕۆژاندەكر خزمەتا مەقصەدا مەكر. ژئانها پێڤە گەرەك ئەم هاي ژخوە هەبن.

لێ مخابن، ئەم هاي ژخوە نەمان ئو مە تەدبير نەستەند، يان ژي ڕيعايەتا تەدبيران نەهاتكرن، كەسێن كو شەڕێ ئو خەرابيێ دخوەستن تەخريباتێن وان دەوامكرن، سيستەما مەشروطيەتا مەشروعە تو جاري ڕونەنشت، خوەستەكا خەلكێ موسلمان نەهات جي، خوەستكا ئينگليز و دەولەتێن ئەجنەبيێن دن هات جي، سيستەما خيلافەتێ هەلوەشيا، عالەما ئيسلامێ كەت بن حوكمێ كوفرێ، جهو بون خوەدي دەولەت، نژادپەرەستي و وەلاتپەرەستي و ملليەتا مەنفي و گەلەك فەلسەفێن جاهلي كەتن ناڤ موسلمانا، عالەما ئيسلامێ لگۆري قەوم و عەشير و قەبيلەيان پەرچە پەرچە بو، كوفرگها مەقصەدا خوە.

 

Di debarê nivîskar de

Têhev

22

Gotar

M. ‘Ebdussamed ‘Hilmî

Ê Berê Di Dinya Me Ya Îro De Înqîlabek Dunyewî û ‘Ecêb Heye
Ê Li Pey Dı ‘Esra Modern De Dınyewîbûn, Laîklîk

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.