وەكهەڤبوني نە دفەضلو شەرەفێدەيە، دحقوقدەيە

Article

هەڤپەيڤينا جڤاكا كوردان بسەيدايێ بَدِيعُ الزَّماَنْڕَه: ڕەچەتا كوردان

بسم الله الرحمن الرحيم

 

س: ﴿ئەمێ بغەيري مسلمانانڕە چەوا ببن وەك هەڤ؟﴾ ما قە تو جاري كافر و مؤمن دبن وەك هەڤ؟

ج:- ﴿وەكهەڤبوني نە دفەضلو شەرەفێدەيە، دحقوقدەيە. دحقوقدەژي شاهو گەدا يەكن.﴾ فەضلو عزتو شەرەف ژخوە ئەو هەر ئێ ئيسلامێنە، مؤمنو كافر دڤاندە تو جاري نابن وەك هەڤ. بەس دحقوق و عەدالەتێدە مؤمن و كافر، شاهو گەدا وەك هەڤن. ﴿ئەو شەريعەتا كو دبێژە پێل مورستانككێ ژي نەكن ئو مەرەڤ مەنع دكە ژئەزيەتدانا مورستانكێ وێ چەوا حقوقێ بەني ئادەم ئيهمال بكە؟ ناخێر! ئيسلام ژ ڤان غەلەتيان بەريە. هەگەر غەلەتيكي هەبە ئەو قەبحەتێ مەيە، مە ئەمرێ شەريعەتێ بجي ناني.﴾

﴿بەلێ، مەحكەمەبونا حەزرەتي عەلي بجهوكيڕە، ئو فەخرا وە كوردان صلاح الدينێ ئەيوبي لهەمبەر  مەحكەمي بفلەكي مسكينڕە كو ئيفادە دا ئەز ظەن دكم كو ڤێ غەلەتيا وە وێ سەرڕاست بكە﴾

س: - ﴿ئەرمەني زممينە، كەسێن كو زممەتێ ددن وێ چەوا ببن وەك هەڤ بوانێ كو زممەتێ دستيننڕە؟﴾

ج: - ﴿گەرەك ئەم خوە دعەينا مەزندە نەبينن، قەبحەت ئێ مەيە. مە وان بتەمامي نەخست بن زممەتا خوە، مە بحەقي عەدالەت نيشان نەدا، مە ريعايەتا حقوقێ وان نەكر. حقوقێ واني ددائيرا شەرعيدە مە بسەبەب سيستەما ئيستيبدادێ موحافەظە نەكر. پشتي ئيستيبدادێ مە خوەست كو ئەم موجافەظە بكن بەس ئيدي قوەتا مە يا دەولەتێ نەما بو. ئەز ئيدي بچاڤێ زمميێ موعاهد لئەرمەنيان دنێڕم﴾

غەيري موسلمێ كو قوەتا واني حەربێ نەمابە ئو دموقابلي جزييدە تێكەڤن بن حيمايا دەولەتا ئيسلامێ ژوانڕە تێ گۆتن زمميێ حەقيقي. ڤان زمميان تو جاري موداخەلە بئيدارێ ناكن. غەري موسلمێ كو قوەتا واني حەربێ هەيە ئو بدەولەتا ئيسلامێڕە موصالەحێ دكنو خەڕاجە ددن دەولەتێ ئو ئەرضا خوە موحافظە دكن ژي ژوانڕەژي تێ گۆتن زمميێ موعاهيد.

ژبەر كو دەولەتا عوثماني ڕيعايەتا شەريعەتێ نەكر، زمميێن حەقيقي ژ دەولەتێن دەرڤە دەستەك ستەندن ئو دەست ئاڤێتن سيلەحێ، ئيدي ڤانا بون زمميێ موعاهيد ئو دخوازن كو دئيدارێدە خوەدي حەقبن. ژبەر كو دەولەت ژي وەك بەرێ نە قەوينە مەجبور وێ خوە ژوانڕە دەينە

س: - ﴿ئەرمەني بمەڕە دژمنانتيێ دكن ئو حيلەو خيانەتێ دكن. كا ئيژا ئەمێ چەوا بوانڕە دۆستانيو ئيتتيفاقێ بكن؟﴾

ج: - ﴿سەبەبێ دژمنانتيێ ئيستيبدادو ظولما مەبو، ئەو ئيستبتداد ژي ئيدي مر. بچونا ئيستيبدادێ وێ دوستاني حەياتێ ببينە. ئەز ژوەڕە ڤيا قەطعيەن ببێژم: دلشاديو سەلامەتيا ڤي مەملەكەتي بتفاقيا ئەرمەنيان ئو دۆستانيا بوانڤە گرێداييە. بەس شەرطێن وێ دۆستانيێن ژي هەنە: نە دۆستانيەكە كو وە زەليل بكە ئو حەتا هون هەڕن دەستێ وان ماچي بكن. بڕاستي گەرەك هون عزەتا ئيسلاميەتا خوە موحافەظە بكن دەستێ لهەڤهاتنێ درێژي وان بكن﴾

﴿ئەزێ تشكي بێژم: ممكنە كو ئەرمەني بتەمامي ژ حەياتێ وەرن ڕاكرن، بەس تو فێدا ڤێ خوصومەتێ ژوەڕە نينە. مادەم هون نكارن ئەرمەنيان ژ دونيايێ بقەلعينن دژمنانتيا وەيا عومومي ژي تو فێدێ نادەوە﴾ بكوشتنێ ئو بزۆر و زۆردەستيێ نە قەوم دقەلعن نە ژي تەركا بير و باوەريا خوە دكن.

 ﴿نە عونصورەكي مەزن كو ژ زەمانێ ئادەمڤە بمەڕە هاتيە حەتا ئيرۆ، ئيمحاكرنا قەومەكي بچوك ژي نە ممكنە. قەبيلا عەمر دەللان ئەڤ هەزار سالە عەمر دەللانە﴾

﴿هم فلله، ياني ئەرمەني هشياربونە هون ژي دخەودەنە. وان تفاقي چێكرنە ئو قەوينبونە. هون ژي بئيختيلافێ بهەڤكەتنە ئو زەعيفن. هەگەر هون دخوازن غالب دەركەڤن بوێ سيلحا كو وان وە پێ مەغلوبكريە ياني بعەقل ئو بفكرا مللي (يا ئيسلامي) ئو بخەباتەك زێدە ئو بئيجراكرنا عەدالەتێ هون كارن وان مەغلوب بكن. بمن ئێ كو ئيرۆ شور (سيلەح) دكشينە شورێ وي ليتيمێ وي دكەڤە. بسەركەفتن ئيرۆ نە بشورە، برا شور هەبە لێ برا ددەستێ عەقلدەبە﴾

﴿هەم سەبەب ژ دۆستانيا مەو ئەرمەنيانڕە هەيە؛ چمكي ئەو جيرانێ مەنە. هەم ژي ئەو هشياربونە، لدنيايێ بەلاڤبونە، بزرێ پێشڤەچونێ جڤاندنە وێ دوەلاتێ مە دە باڤێژن. ئەمێ ژي ژوان عيبرەت بستينن ئو مەجبوري مەدەنيەتێ ببن، ژبۆ پێشڤەچونێ ئەمێ هشيارببن، فكرا مە يا مللي (ئيسلامي) بوان هشيار دبە.﴾

﴿ها! دە ئيژا لسەر ڤان نۆقتەيان لازمە ئەم بوانڕە ئيتتيفاق بكن. هەم ژي دژمنێ مە جەهالەت ئاغايە ئو كوڕێ وي زەرورەت (خزاني) ئەفەنديە  ئو نەڤيێ وي خصومەت بەگە. هەگەر ئەرمەنيان بمەڕە دژمنانتي كربە ژي دبن قومانداريا ڤان موفسداندە كرنە﴾

س: - ﴿دەما كو حوڕيەت ژ ڕۆمو فللەيانڕە چێدبە مە گێژدكن، هشێ مە دبن، ئيدي تەجاوز دكن. دبێژن ژخوە حوڕيەتو مەشروتيەت يێن مەنە (نە يێن ئيسلامێنە)، مە ئەو بجيكرنە. مە بێهێڤي دكن﴾

ج: - ﴿ئەز ظەن ناكم كو تەجاوزي وە بكن. هەگەر تەجاوزكي هەبە ژي ژ ترسا تەجاوزێن وەي بەرێ ئو ئيحتيمالا تەجاوزێن نو وەك هاوێ ئەو ژي تەدبيرێن خوە دستينن. هەگەر بتەمامي باوەربكن كو هونێ تەجاوزي وان نەكن ئەوێ قەناعەتا وان لسەر عەدالەتێ (شەريعەتێ) ڕونێ، هەگەر قەناعەتا وان بحوكمێ عەدالەتا ئيلاهي چێنەبە وێ شەريعەتا حەق بقوەتا حەقيێ پۆزێ وان بشكينە ئو بوان بدە قەناعەتكرن﴾

﴿هەم ژي گۆتنا واني كو دبێژن مەشروطيەتێ مە ئاني دەرەوە. حوڕيەت و مەشروتيەت بسنگويێ عەسكەرێن مە ئو بقەلەمێن جەمعيەتێن موسلمانان هاتيە وجودێ. مەقصەيدا ڤان كەسێن وها تەوشو بەڕادايي خەبەرددن عەدەم مەركەزيەتا سياسيە كو ئەو ژي كوڕێ ئاپێ بەگيتي ئو موختاريەتێيە﴾ فللە ئو جهو لهەمبەر مەركەزا ئيداريا سياسي دەردكەڤن، دخوازن دەولەت لگۆرا بەگيتيانو موختاريەتان هەرێم بهەرێم وەرە پاركرن ئو مەركەزا خيلافەتێ هەلوەشە

﴿پشتڕە ژصەدي نۆتێ وان دەڤ ژڤێ فكرێ بەردانو بون تابعێن مە. چەند حەبێن زماندرێژو گەڤەزە هەنە ناخوازن دەڤ ژوێ خيالا خوە بەردن﴾ هون گوه نەدن وان.

 

 

 

Di debarê nivîskar de

Têhev

20

Gotar

M. ‘Ebdussamed ‘Hilmî

Ê Berê Hurriyeta Me Wê Bibe Fecra Sadıq Ji Bo ‘Alema Îslamê
Ê Li Pey Wekhevbûnî Ne Di Fedl û Şerefê de...

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.