Sûreyê ‘Adiyâtî Ser Vateyêko Kilm

Article

Ina sure nomeyê xu ayeta yoyîni ra gurewto. Zey ‘Ebdullah b. Mesud, Cabîr, Hesen Basrî, Îkrîme û ‘Eta tayî ‘alîm vonî ‘Ina sure Mekkî ya.’; zey Enes b. Malîk û Qatade tayi zî vonî ‘Ina sure Medenî ya.’ Labelê uslubê sure ra ma vînenî ina sure, Mekkî esena.

Ina sure, ınay ra behs kena: Eg înson, axîret înkar bîker û axireti ra ğafil bimon in hal hetê ehlaq ra yi beno yo dereceya cêr. Rina behs bena ke, înson axireti di tena ‘emelonê xu ra nê fîkîr û hîssonê xu ra zî persîyen û hesab dono. O wext ‘Erebîstoni di xirabî, zulum, anarşî zafi bî. Her ca di nêheqî, gûn, lec esti bî. Qebîlon, yobînan perişon kerdên. Ters ver, kes şew rehet nêkowten ra; çimkî îhtîmal esti bi duşmenêk nizdiyê sersibe bierzo yin ser û ya malê yin talan û yan zî yin qetil bîkero yan zî esîr bîgero.

In durum, her cayê ‘Erebîstoni di û mintiqayê bînoni di vilabîyaye bi. Merdimo zulumkar û tecavuzkâr wextêko bikowten ser, gureyê xu xirab ra başer bi, bi inay bîyen keyfwêş. O ku ğerîb, belengaz û nêçaro binê lingon û mîyonê derdoni di menden; labelê çi wext merdimo ğidar û zulumkar, zulum dî û darbêk gina ci fohmkerdene ke zulum, nêheqî û anarşi çendek xirab a.

Sure, în meselono hinayin ser yo nîşone dona û vona: “Înson, nêzanî ser cuyiyaşêko mergi ra dima wo înkar keno û hesabêko dono Homê ay ser sist moneno.  

  

Zafê însonî, quwwetêko Homê do ci zafî ser o quwwet qey zulm, lec û gûn rişnayiş şuxulnenî. Heskerdişê mal, olad û dinya çimê yin hina kerdo kuar çendek gureyo pîs, xebata xirab û reya ğelat esta ay raşt vînenî û depişenî. Rabbê yi quwwetêko do ci cayo ğelati di şuxulnen, nonkuarî ken û hayê yi zî çînî ya ke aleyhê xu di şahîdî virazeno. Eg bizono ke wextêko kowt qebrê xu û qebrê xu ra wurişt şi raştîyê mehşer ‘a nîyet, meqsed, hîşê yi xirab û ‘emelê yi pîs bena eşkera û dest, lîng û çimî yi gerreyê ey kenî çire hina nêkerden.   O wext înson fohmkeno ke;

Kom hol o, kom dinya di sekerdo komî!

 

Bi nomeyê Homayê ko Rehman û Rahim o.

1-      Qesem bi ay astueroni ke henjîyaye (henjîyaye)[1] vazdonî,

2-      Û qesem bi ayin rî ke (nalonê xu ra) adir pernenî,

3-      Û qesem bi ayin rî serê sibe de gal erzenî(duşmenî ser)

Ayeta yoyini di, qesdê ‘Aye ke vazdonî’ astuerî; çendek çend hebî mufessîr bivacen ‘vazdayoğoni’ ra qasid, deve yê. Labelê ina me’na binek dûr a. Ê ke vonî qasid ‘astuerî’ hina yo delil anî:

ضبح Dabha’, yena me’nayê ‘wexteko astuer vazdonî semede boyê xu veradayiş sowt vecenî.’ In sowti ra vonî debha.”

Rina ayeta diyin, hîrîn û çharini di kelîmeyê ‘ê ku adir pernenî, helê sibe gal erzenî, tuez û dumağ kenî tîmon’ vîyerenî qey astueron omîş benî. Îbn Cerîr, ina mesele di, vatê ‘astueron’ tercih keno; çimkî ‘buyê xu veradayişê devoni ra’ nêvonî ‘dabhe’! Ina kelîme tena qey astueron şuxulyena. Îmam Razî zî, hina qebul keno û vono:

"Kelîmeyonê în ayetoni ra qesdêko akerde ‘astuerî’. Ling puridayişê kerroni di çeqî dayîş tena qey astueron o. Rina, serê sibe gal eştişê cayêk rina bi astueron beno."

Adir vetiş, çeqî pernayiş taybetîyê qey ê astueronê ku tarîtîyê şewi di vazdonî. Kerroni ra çeqî dayiş tena şew bena.

‘Ereboni di usulêk esti bi. Çi wext yin bieştên dewêk, qebîlêk ser tarîtîyê şewi de hereket kerdên. Vatên, ma roşnayîyê sersibe di her çî bivîn; inay ra nizdîyê şodirî wexteko rewi di cayê ku erzenî ser eştên ser. Hina kerdên wa duşmen xu pawitiş û gal yin eştiş ser fırset nêvîno.

4-      (Û qesem bi ayin rî) Herindê lingonê yîn ra gerd bena ra(tuez û dumağ kenî tîmonî),

5-      (Û qesem bi ayin rî) Xu verdenî mîyonê duşmenî,

6-      (Ez sondı wuneno), Biraştî înson qey Rabbê xu zaf nonkuar o.

7-      Û biraştî wu bi xu inay sera şahîd o,

8-      Û biraştî wu/înson qey heskerdişê mal û milk zaf zixm(qayîl) o.

‘Henjiyayişê astuerî, bi vazdayiş çeqî dayiş, sersibê rew bi tuez û dumağ tîmonkerdişî gal eştişê cayêk, xu verdişê mîyonê duşmenî’… În çîyê ke ser sond dîyo heme qey astueron ê.

Tayê mufessîr vonî bêla în astuer inê mucahîdonê û yi hucum kenî kafiron serî. Hina nê ya. Îta di sond, ‘nonkuarîyê înson’ sera wendîyo. Xura ayetê bînî me’na anî ina nonkuarî seri. Eg ê ke cîhad kenî û reyê Homê di erzenî duşmenon ser yin ra behs bibo, dima behsê nonkuarîyê înson bîyo în wurd tîcadi nêbenî. Inay ra ma fohmkenî ke ayete verîn ‘edetêko mîyonê ‘Ereboni de bîyo vila û meşhur, hîş oncenî o ‘edet seri. O ‘edet çita wo:

‘Erebî, omayişê Peyğamberî ma ra ver cayo rehet ra zulum kerdên, gûnê yobînon bîela bîbela rişnên û qabîlêka çime yin birnên eştên ser û mal û canê yin telef kerdên.  Dewrê cehaleti de, şew, tarîtî çîyêko zaf zuari bî; çimkî wext bîyên tarî her qebîla xu rî tehlukeyêk pawitên.

Kom ça ra zono duşmen ça ra û çi wext hücum keno? Wextê ku bîyen tîj eştên roşnayî yo rehetî virazyên. Benatê qebîleyoni di tena semedê duşmenî û nêyartî herb nêvecîyen; rê rê keyf ra, çimnêbarî ra, waştişê talan kerdişê mal ra, qey kole kerdişê tuton û cînîyoni ra zî lec virazyenî.

Ina duşmenî, zulumkarî û nêheqî de yin zaftir astuer şuxulnên. Homa, în ayetoni de nonkuarîyê însoni rî yo misal dono. Astuer, însoni rî yo nîmet o. Înson nişeno ci, bi astuer barê xu beno, gureyê înson keno şenik… Labelê yin in nîmet ra holî û başî ser nê, xirabî û nêheqî ser îstîfade kerdên. Îmkonêko Homê da bi yin, yin in îmkon reyê fesadî û zulumi de şuxulnên. Çîkêko hinayin yo nonkuarîya pîl a û hemi zî Homê rî sarevedartiş o.

Xora vîcdon û ‘emelê zaf kafiron nonkuarîyê yini rî yo delîl û şahîd ê. Ca ca ê kafirî bîemrîyê Homê kenî, ca ca hukmê Homê qebul nêkenî, ca ca la erzenî benatî însonon û bi qurretî zulum kenî, ca ca bi zuarî dest erzenî mal û namusê însononî, ca ca zî estîyê Homê qebul nêkenî. Raşt ina wa, înson hinayin nê qiymetê nî’meti zonî nê zî Homê rî şikir kenî.

Ayeta heştini de, îbareyê  و انه لحب الخیر لشدید  de xeyr tena me’nayê holî de nê ya; eğleb me’nayê mal û sermîyani da. Ma ina me’na sureyê Beqera di ayeta 180i di vînenî.[2]

Kelîmeyê xeyr ça di qey holî û ça di qey mal şuxulyena sîyaq/vernî û sîbaq/peni ra bellî bena. Vernî û penîyê ina ayeti ra bellî bena ku kelîmeyê xeyr me’nayê mali di şuxulîyawa. ‘Emelê însonêko hinayin nonkuarîyê yi rî şahîdî keno. Inay ra qey merdimonê hinayin ma nêeşkenî vaci ‘Wu, holî ra zaf heskeno!’ Encağ ma bi nîşondayişê ayetî ma eşkenî vaci ‘Wu, mal û mülk ra zaf heskeno.’

 

9-      Gelo (înson) qey nêzono ê ku hê guer/qebre di wextê ku erzîye teberi,

10-  Û (Wextê ku) O çîyêko ho sîneyoni de eşkera bi,

11-  Biraştî, a ruec Rabbê yin, yin ra raştî ra xeberdar o.

Însonêko merd o, ça beno û senî beno wa bibo bi şeklê xu verîn benî gonî. A îrade ku însonî dona ‘emel kerdiş, gure viraştiş; nîyet, meqsed, fikr û hîssê yin a ruec-ruecê qiyamet- benî eşkera. Ina eşkera bîyayiş ser holî û xirabî, heq û nêheq, raşt û çowt cîya benî. Tena bi gure, xebat û karo ku eseno qerar nêdîyeno. A nîyetêka qelbê yini di limtî mendi bî, o sirrêko yin nê eştibi teber heminê yin ra yeno persayiş. Eg înson raştî û xueri ra bifikirîyo inay fohm keno ‘edaleta raştiqin tena huzurê Homê di ruecê qiyameti di bena raşt.

 Qanunê ke ina dünya di bi destê însonon virazîye guerê yini zî sucêk tena esayiş ser nê pîya nîyetê faîli zî sencîyena û hina qerar dîyeno. Labelê dunya di yo mehkema zî tam nêeşkena nîyet û qesdê kesî tesbît bîkero.

Mavac, merdîmêk bîela bîbela qetil bîkero eşkeno vaco ‘Wullê mi nêwaşt wa hin abi, mi encağ nefsê xu pawit!’ Eg delîlek çînî bo, ma ça ra zonî in merdim raşto yan zurker o. Nîyet û qesdê ku ho penîyê gure însoni do encağ Homa zono û Wu zî guerê in zonayişî ceza yan zî mukafati dono. In qerar tena bi zonayişê Homê nê, bi kesbê însonî yeno dayiş.

Homa, çendek nîyet û qesdê însonî vercu ra bizon rina zî ruecê qiyamet ‘emelê însonî guerê holî û xirabî, nîyet û qesdê însonî bi terazîyê ‘edaletî sencîyena û eşkera bena. Hînî komcî xeyr û komcî şer a muecnîyena însonî.

Inay ra ayeti di îfadeyê ‘O çîyêko ho sîneyoni de’ şuxulîyo. حصل me’nayê ‘eşkera kerdiş yan zî vetişê çîyê ko.’ Misalen mavac, ‘Sarê yi şikit û mezgê yi vet teberi.’ Rina  حصل me’nayê ‘ciyakerdişê cizbonî’ di şuxulîyena. Inay ra îta di în wurd me’na zî estî:

‘Eşkera kerdişê çîyêko limtî yan zî cîyakerdişê holî û xirabî.’

Homa, zaf hol zono ke; Kom ina dunya di sekerdo, çi nîyet pawito û kom ceza û komi zî mükâfat heq kerda, kom şino Cennet û kom şino Ceherme…

Yusuf ARİFOĞLU

 

 

 



[1] Cif dayeye, boyê xu veradaye, cenisknaye

[2] كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ/ Eg şima ra komî rî merg ome fekê berî eg xu dima xeyrêk/malêk verdêno dayî, bayî û eqrebayo nizdî rî nêheqîra dûrî wasîyet kerdiş bîya farz.’

 

Di debarê nivîskar de

Têhev

17

Gotar

Ê Berê Sûreyê Zîlzal Ser Yo Vateyo Kilm
Ê Li Pey SÛREYÊ QÂRİ’Â

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.